Balkanlar ve Anadolu yalnızca birer coğrafya değildir; aynı zamanda yüzyılların yürüyüp geçtiği, dillerin birbirine karıştığı, acının da sevincin de yan yana yaşandığı bir ortak hafızadır.
Bu topraklarda yaşayan halklar, özellikle Türkler ve Bulgarlar, tarihin uzun dönemlerinde birbirine sadece “komşu” olmadı; aynı pazarın müşterisi, aynı tarlanın işçisi, aynı kışın ayazına birlikte direnen insanlar oldu.
Bazı gerçekler vardır ki, arşivlerin soğuk cümlelerinden daha güçlü konuşur. Bulgaristan’ın pek çok köyünde şehitliklerde Bulgar ve Türk isimlerinin alt alta yazılı olması, bunun en somut örneklerinden biridir. Aynı cephede omuz omuza savaşmış askerlerin anıtları, yan yana duran mezarlar, birbirine karışmış soyadları… Bunlar bize şunu fısıldar: Kültürler ayrı olabilir; ama komşuluk, insanın en derin ortak dilidir.
Komşuluk dediğimiz şey bazen bir kap yemek paylaşmaktır; bazen bir cenazede sessizce omuz vermek… Bazen de düğünde aynı ritme ayak uydurmak. Aynı düğünde halay çekmiş, aynı türküye iç geçirmiş insanların hikâyesi, siyasetin sert dilinden çoğu zaman daha masum ve daha gerçektir.
Elbette acılar yaşandı. Göçler oldu. Kırılmalar yaşandı; kimi dönemlerde zorunluluklar, baskılar, asimilasyon politikaları ve kimliklere yönelen sert uygulamalar görüldü. Bunları inkâr etmek, hafızaya haksızlık olur. Ama yalnızca acılara bakıp bütün resmi acıdan ibaret sanmak da başka bir haksızlıktır. Çünkü aynı tarih, birlikte yaşama tecrübesini de taşır: Aynı kuyudan su çeken, aynı değirmende un öğüten, aynı sınavı veren insanların sessiz dayanışmasını…
Burada asıl mesele şudur: Biz kimi zaman birbirimizi “halk” olarak değil, “devletlerin dili” üzerinden tanımaya çalışıyoruz. Oysa tarih bize sık sık şunu gösterdi: Yöneticiler değişir, ittifaklar değişir, sınırlar değişir; fakat halkların gündelik hayatı, bütün bu büyük cümlelerden daha uzun ömürlüdür. Ne yazık ki çoğu zaman yöneticiler, halkların arasına mesafe koyan, ortak hayatı zehirleyen dili üretir. Halk ise aynı sokakta yaşamaya, aynı pazarda alışveriş yapmaya devam eder.
Bölgemizdeki pek çok savaş ve kriz de yalnızca “iki halkın kavgası” gibi okunamaz. Çoğu zaman büyük güçlerin hesapları, küçük halkların hayatına ağır bedeller olarak düşer. Balkanlar, tarih boyunca defalarca büyük satranç tahtalarının üzerinde oynanan bir oyun alanına çevrildi; piyon ise çoğu zaman sıradan insanlar oldu. Bugün bile benzer jeopolitik gerilimler sürüyor: Bir kesim yönünü NATO ve Avrupa Birliği ekseninde tanımlıyor, bir kesim buna mesafeli duruyor. Tartışmalar elbette doğal; ama dış referanslar üzerinden birbirimizi düşmanlaştırmak tehlikelidir. Çünkü bu coğrafyada düşmanlık kolay büyür; barışı büyütmek ise emek ister.
Bu yüzden asıl soru şu olmalı: Biz kendi hafızamızı ne kadar tanıyoruz?
Gezmeyen, görmeyen, okumayan insan mağdur olabilir; ama çoğu zaman mağduriyetinin ölçüsünü bilemez. Sadece duyduklarıyla, sadece öfkeyle, sadece tek taraflı anlatılarla büyüyen bir hafıza, insanı hikmetten uzaklaştırır. Arşivler önemlidir; ama arşiv kadar vicdan da önemlidir. Kayıt kadar muhakeme, bilgi kadar feraset gereklidir. Çünkü yalnız belgeyle değil, adalet duygusuyla da bakmak gerekir: Neyi biliyoruz? Neyi abartıyoruz? Neyi unutuyoruz? Neyi işimize geldiği gibi hatırlıyoruz?
Belki de bu coğrafyanın en büyük gücü şudur: Bunca kırılmaya rağmen, birlikte yaşama tecrübesi hâlâ tamamen kaybolmadı. Hâlâ aynı toprağın insanı olmanın getirdiği bir tanışıklık var. Bu tanışıklık bazen sessizdir, bazen kırgındır; ama hâlâ canlıdır. İşte bu yüzden halkları birbirinden ayıran dili değil, onları birbirine yaklaştıran insanlığın dilini büyütmek zorundayız.
Allah bizi insan olmak için bu dünyaya gönderdi. Biz de bu dünyada iyiliği yaşatmak için çalışmalıyız. Mutluluk ve huzur istiyorsak, onu başkasından bekleyerek değil, önce kendimizden başlatarak kuracağız. Çünkü barış sadece devletlerin imzaladığı metinlerle değil, insanların kalbinde büyüyen niyetle mümkündür.
Allah bizi aklımızı kaybetmekten korusun. Bize feraset versin. Gerçekleri öfkenin değil, hikmetin gözünden görebilmeyi nasip etsin. Amin.