Bu soru yüzyıllardır soruluyor.
Eğitim diyen var. Aile diyen var. Kültür diyen var.
Oysa insanı iyi tutan şey, çoğu zaman öğrendikleri değil;
üzerinde olduğunu düşündüğü gözlerdir.
İnsan, yalnızken bile aslında yalnız değildir.
Çünkü insan, görülüyormuş gibi yaşar.
Davranışlarımızı, seçimlerimizi, hatta içimizden geçenleri bile şekillendiren görünmez bakışlar vardır. Bizi durduran, yönlendiren, frenleyen, bazen de doğruya iten…
İnsanı iyi tutan dört göz vardır.
Birinci göz: İnancın gözü
Adı Tanrı olur, Allah olur, kader olur, evren olur…
İnsan, iç dünyasında “beni gören bir varlık var” duygusunu taşıdığı anda, yalnızlık ortadan kalkar. Kimsenin olmadığı bir odada bile elini harama uzatmamanın, kimse görmezken bile doğruyu yapmanın arkasında bu göz vardır.
Bu göz, insanı içeriden denetler.
İkinci göz: Devletin gözü
Yasalar, kurallar, cezalar, ödüller…
Devlet, insanı yaptığı davranışın sonuçlarıyla yüzleştirir. Suçun bir bedeli, iyiliğin bir karşılığı vardır. Bu göz, insanı dışarıdan disipline eder.
Bu göz olmasa, bazı insanlar için doğru ile yanlış arasındaki çizgi silikleşir.
Bu göz, insanı dışarıdan denetler.
Üçüncü göz: Toplumun gözü
Ayıplanma korkusu.
Saygı görme arzusu.
İtibar kaybetme endişesi.
İnsan sosyal bir varlıktır. Başkalarının ne düşündüğü, sandığımızdan çok daha fazla etkiler bizi. Ahlak dediğimiz şey, çoğu zaman toplumun ortak bakışının birey üzerindeki baskısıdır.
Bu göz, insanı sessizce denetler.
Dördüncü göz: Vicdanın gözü
Ve en sessizi… ama en güçlüsü.
Gece yastığa başını koyduğunda seninle konuşan o ses…
Yaptıklarını sana hatırlatan, seni rahatsız eden ya da huzur veren o iç hesaplaşma…
Kimse görmemiş olabilir.
Hiçbir yasa seni yakalamamış olabilir.
Toplum senden habersiz olabilir.
Ama vicdan biliyordur.
Vicdan, insanın kendi kendini denetleme biçimidir.
Bu dört göz — inanç, devlet, toplum ve vicdan — insanı görünmez bir çerçeve içinde tutar.
Çoğu insan, bu gözlerin açık olduğunu bildiği sürece iyi kalır.
Fakat asıl mesele şudur:
İnsan, gerçekten ne zaman iyi olur?
Cevap çok basit.
Yalnız kaldığında.
Çünkü o an, üç göz kapanır.
Ne devlet vardır.
Ne toplum.
Ne de başkasının bakışı.
Sadece bir göz açıktır.
Vicdanın gözü.
Ve eğer o göz uyanıksa, diğer üç göze çoğu zaman gerek bile kalmaz.
Çünkü insanı gerçekten iyi yapan şey,
görülürken değil, kimse görmezken nasıl davrandığıdır.