İlim bil,
irfan bil,
söz bil…
İkram bil,
kural bil,
doyum bil…
Usul bil,
adap bil,
sınır bil…
Yol bil,
yordam bil…
Hal bil,
ahval bil,
gönül bil…
İşte o zaman insansın derim.
İnsan olmak, doğumla kazanılan bir kimlikten çok daha fazlasıdır. İnsan olmak; öğrenerek, düşünerek, kendini terbiye ederek ve başkalarının varlığını hissedebilecek bir kalp geliştirebilerek ulaşılabilen bir mertebedir. Bu yüzden insanlık, biyolojik bir gerçeklikten ziyade ahlaki ve kültürel bir inşa sürecidir.
Bugün dünyanın birçok yerinde bilgiye ulaşmak tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar kolay. Bir tuşa dokunarak milyonlarca bilgiye ulaşabiliyoruz. Fakat aynı hızla büyüyen bir boşluk da var: Bilgi artarken hikmet azalıyor. İnsanlar daha çok konuşuyor ama daha az anlıyor. Daha çok biliyor ama daha az hissediyor. İşte bu noktada insan olmanın kadim ölçüleri yeniden hatırlanmayı bekliyor.
Her şey ilimle başlar. İlim, insanın zihnini aydınlatan bir meşaledir. Cehaletin karanlığında yol bulunmaz. Ancak ilim tek başına yeterli değildir. Bilgi insanı güçlü yapabilir ama erdemli yapmayabilir. Bunun için irfan gerekir. İrfan, bilginin kalple yoğrulmuş hâlidir. İlim insana “bilmek” kazandırır, irfan ise “anlamak” öğretir.
Bu anlayışın bir sonraki durağı söz bilmektir. Çünkü söz, insanın karakterinin dışa vurumudur. Bir toplumun kalitesi, çoğu zaman kullandığı dilde gizlidir. Yerinde söylenen bir söz umut olur, yanlış yerde söylenen bir söz ise kırgınlık bırakır. Bu yüzden insan sadece konuşmayı değil, gerektiğinde susmayı da öğrenmelidir.
İnsan olmanın bir diğer önemli ölçüsü ikram bilmektir. Paylaşmak insanın ruhunu genişletir. Malı paylaşmak kadar zamanı, ilgiyi ve merhameti paylaşmak da önemlidir. Paylaşmayı bilmeyen bir toplum zenginleşse bile huzur bulamaz.
Ancak paylaşmanın yanında kural bilmek de gerekir. Kurallar toplum hayatının omurgasıdır. Kuralsız özgürlük kısa sürede düzensizliğe dönüşür. Bu yüzden medeniyet dediğimiz yapı, bireyin özgürlüğü ile toplumun düzeni arasında kurulan hassas bir dengedir.
Modern dünyanın en büyük problemlerinden biri de doyum bilmemektir. Sürekli daha fazlasını isteyen bir anlayış, insanı hem kendine hem hayata yabancılaştırır. Oysa gerçek zenginlik sahip olduklarının farkına varabilmektir. Doyum bilen insan huzuru, doyumsuz insan ise yalnızca daha fazlasını arar.
Hayatın her alanında usul ve adap da büyük önem taşır. Usul, işin doğru yöntemini bilmektir. Adap ise insanın davranışlarına incelik kazandırır. Bilgili olmak değerli olabilir ama zarif olmak insanı unutulmaz kılar.
Bir başka önemli erdem ise sınır bilmektir. Sınır, insanın kendini ve başkalarını koruyan görünmez çizgisidir. Sınırlarını bilen insan saygı üretir; bilmeyen insan ise çoğu zaman çatışma üretir.
Hayat yolculuğunda yol ve yordam bilmek de gereklidir. Çünkü iyi niyet her zaman yeterli değildir. Doğru yöntem, sabır ve tecrübe insanı hedefe ulaştırır. Medeniyetler de aslında bu arayışın ürünüdür: doğru yolu bulma çabası.
Fakat bütün bu erdemlerin özünde daha derin bir şey vardır: hal bilmek, ahval bilmek ve gönül bilmek.
Bir insanın hâlini anlayabilmek…
Bir bakışın ardındaki yorgunluğu fark edebilmek…
Bir kalbin kırılmaması için kelimelerini tartabilmek…
İşte insanlığın gerçek ölçüsü burada ortaya çıkar.
Çünkü insan olmak yalnızca akıl meselesi değildir; aynı zamanda kalp meselesidir. Akıl yol gösterir, fakat kalp yön verir. Akıl ilerletir, fakat merhamet insanlaştırır.
Bugün toplumların en çok ihtiyaç duyduğu şey daha fazla teknoloji değil; daha fazla gönül bilgisidir. Daha fazla rekabet değil; daha fazla anlayıştır. Daha fazla söz değil; daha fazla hikmettir.
Eğer bir toplum ilmi akılla, irfanı kalple, adabı davranışla ve merhameti hayatla buluşturabiliyorsa işte orada gerçek medeniyet doğar.
Ve o medeniyetin temelinde şu sade ama derin ölçü yatar:
İlim bil, irfan bil, söz bil…
İkram bil, kural bil, doyum bil…
Usul bil, adap bil, sınır bil…
Yol bil, yordam bil…
Hal bil, ahval bil, gönül bil…
İşte o zaman insansın derim.