Dünyanın en tehlikeli alışkanlıklarından biri şudur: Büyük güçler, kendi çıkarlarını evrensel hakikat; kendi öfkelerini uluslararası meşruiyet; kendi savaşlarını ise herkesin omuzlamak zorunda olduğu kaçınılmaz kader gibi sunar. Oysa hiçbir ülke, ne kadar güçlü olursa olsun, başka milletlerin iradesi üzerinde doğal bir vesayet hakkına sahip değildir. Hele ki bu vesayet, savaşın ateşiyle, ekonomik yıkımla ve siyasi baskıyla tahkim edilmeye çalışılıyorsa, mesele artık yalnızca dış politika değil; aynı zamanda egemenlik, vicdan ve ahlak meselesidir.
Bugün dünyanın önünde duran temel soru tam da budur: Bir ülkenin aldığı savaş kararı, neden başka ülkelerin halklarına da mecburi bir yük gibi dayatılıyor? Neden Washington’da alınan her karar, Roma’da, Paris’te ya da Berlin’de bir sadakat sınavına dönüştürülüyor? Neden bir devletin jeopolitik tercihleri, başka toplumların ekonomik istikrarını, sosyal huzurunu ve geleceğini ipotek altına alıyor?
Bu sorular, yalnızca diplomatik nezaketin sınırlarında dolaşan teknik sorular değildir. Bunlar, doğrudan doğruya insanların hayatına değen sorulardır. Çünkü savaş denilen şey, yalnızca cephede patlayan bombalardan ibaret değildir. Savaş, binlerce kilometre ötede bile evlerin içine girer. Önce petrol fiyatlarına yansır. Sonra ulaşıma, üretime, pazara, faturalara, mutfaktaki ekmeğe, gençlerin umuduna dokunur. Devletler harita üzerinde tartışırken, sıradan insanlar hayatlarının ağırlığını omuzlarında hisseder.
Özellikle Hürmüz Boğazı gibi küresel enerji akışının en kritik geçiş noktalarından birinin istikrarsızlaşması, sadece bölgesel bir gerilim olarak görülemez. Bu tür krizler, dünyanın herhangi bir köşesinde alınan kararların, bambaşka ülkelerde yaşayan milyonlarca insanı nasıl etkileyebildiğini acı biçimde gösterir. Çünkü küresel ekonomi, artık hiçbir savaşın “uzak” kalmasına izin vermeyecek kadar birbirine bağlıdır.
Bir yerde güvensizlik büyürse, başka bir yerde geçim derdi büyür. Bir yerde silahlar konuşursa, başka bir yerde halk sessizce yoksullaşır.
İşte bu yüzden Avrupa’nın önüne gelen mesele, sadece kimin yanında duracağı değil; kendi adına konuşup konuşamayacağı meselesidir. Avrupa devletleri, özellikle de İtalya gibi tarihsel ağırlığı, jeopolitik konumu ve diplomatik geleneği güçlü olan ülkeler, artık şu temel gerçeği daha açık ifade etmek zorundadır: Müttefiklik, iradeyi devretmek değildir. Dostluk, sorgusuz itaat anlamına gelmez. Ortaklık, bir tarafın karar verip diğer tarafın bedel ödemesi demek değildir.
Bugün Avrupa’nın yapması gereken şey, duygusal tepkiler vermek değil; kendi siyasi şahsiyetini hatırlamaktır.
Çünkü egemenlik, yalnızca bayrak sallamakla, marş söylemekle, tören kürsülerinde bağımsızlıktan söz etmekle korunmaz. Egemenlik, asıl olarak zor zamanlarda ortaya çıkar.
“Bu savaş bizim savaşımız değil” diyebildiğiniz anda anlam kazanır.
“Biz, halkımızın çıkarını önceleyeceğiz” dediğiniz anda ete kemiğe bürünür.
Bu cümle bazılarına sert gelebilir. Ama gerçekte sert olan cümleler değil, dayatmalardır. Sert olan, başkalarının krizlerini evrensel sorumluluk diye pazarlamaktır. Sert olan, ekonomik faturası başkalarına kesilecek çatışmaları ahlaki zorunluluk gibi göstermektir.
Sert olan, uluslararası hukuku ve devlet egemenliğini yalnızca işine geldiğinde hatırlayan ikiyüzlü siyasettir.
Burada özellikle Avrupa açısından düşünmek gerekir. Avrupa'nin çıkarı nedir? Uzak coğrafyalarda büyüyen çatışmalara siyasi meşruiyet sağlamak mı?
Enerji fiyatlarının daha da yükselmesini, göç baskısının ağırlaşmasını, ticaretin daralmasını, içeride hayat pahalılığının artmasını göze almak mı? Yoksa kendi halkının güvenliğini, ekonomik istikrarını ve toplumsal huzurunu öncelemek mi? Bu sorunun cevabı, aslında ideolojik değil son derece somuttur. Hiçbir sorumlu devlet, kendisine zarar vermekten başka anlam taşımayan bir savaşın içine gönüllü olarak girmez.
Çünkü halkların devleti olmanın bir ahlakı vardır. O ahlak, başka başkentlerde alkış toplamak için kendi toplumunu ateşe atmamayı gerektirir. Siyasetin en asli görevi, yurttaşını korumaktır; onu başkalarının jeopolitik hesaplarına kurban etmek değil. Bu yüzden savaş karşısında temkinli olmak korkaklık değil, olgunluktur. Ateşe odun taşımayı reddetmek zayıflık değil, devlet ciddiyetidir.
Ne var ki modern dünya, gücü çoğu zaman yanlış yerde arıyor. Tehdit edenin güçlü, itiraz edenin zayıf olduğu yanılgısı çok yaygın. Oysa bazen gerçek güç, savaşı büyütmekte değil; ona mesafe koyabilmektedir. Gerçek cesaret, yüksek perdeden konuşmakta değil; halkına “sizi felakete sürüklemeyeceğim” diyebilmektedir. Tarih, sadece savaş çıkaranları değil; doğru zamanda frene basabilenleri de yazar.
Bu noktada Avrupa kamuoyunun da kendine dürüst olması gerekiyor. Eğer demokrasi, özgürlük ve halk iradesi gerçekten evrensel değerlerse, o zaman bir Avrupa ülkesi kendi ulusal çıkarı doğrultusunda “hayır” dediğinde buna saygı duyulmalıdır.
Ama eğer bu değerler yalnızca büyük güçlerin işine geldiğinde hatırlanıyorsa, o zaman ortada ilke değil; sadece ambalajı parlak çıkar siyaseti vardır.
Asıl trajedi de budur zaten. Son yıllarda dünyaya en çok “hukuk”, “demokrasi”, “özgürlük” dersi veren çevrelerin önemli bir kısmı, aynı kavramları başkalarına karşı baskı aracına dönüştürmekten çekinmiyor.
Devlet egemenliği, kendi sınırları için kutsal; başkalarının sınırları için esnek görülüyor.
Halk iradesi, kendi ülkelerinde vazgeçilmez; müttefiklerde ise ancak merkezin çizgisine uyduğu ölçüde makbul sayılıyor.
Bu çifte standart, artık sadece siyasi değil, ahlaki bir aşınma sorunudur.
Ama bu tartışmanın bir de çok daha sessiz, çok daha derin bir tarafı var.
O tarafı, ne diplomatik bildiriler anlatabilir ne de askeri analizler tam olarak kavrayabilir. Çünkü savaşın gerçek bedelini çoğu zaman karar vericiler değil, sıradan insanlar öder.
Bir annenin markette eksilttiği alışveriş, bir emeklinin ödeyemediği fatura, bir gencin ertelediği hayat planı, kapanan küçük işletmeler, büyüyen kaygı, daralan umut… Bunların hiçbiri savaş ilanı kadar gürültülü değildir.
Ama hepsi savaşın gölgesinde büyür.
Bu yüzden mesele, sadece uluslararası ilişkiler uzmanlarının tartışacağı bir jeopolitik satranç oyunu değildir. Mesele, insan hayatının ağırlığıdır. Bir devlet adamı ya da devlet kadını, eğer gerçekten halkını temsil ediyorsa, önce bu ağırlığı hissetmelidir.
Çünkü halk adına konuşmanın anlamı, halkın ne taşıdığını bilmektir.
Onun korkusunu, yorgunluğunu, geçim derdini, barış arzusunu duymaktır.
Belki de bugün dünyada en çok ihtiyaç duyulan şey tam olarak budur: Gürültülü güç gösterileri değil, ölçülü akıl.
Hamasi tehditler değil, sorumluluk duygusu. Her krizi askeri refleksle büyüten tahakküm siyaseti değil, egemenlik hakkına ve insan hayatına saygı duyan bir uluslararası dil.
Avrupa, eğer gerçekten siyasi bir ağırlık merkezi olmak istiyorsa, bunu ancak kendi iradesini ortaya koyarak başarabilir. Sürekli başka başkentlerin güvenlik tahayyülüne eklemlenen bir kıta, ekonomik dev olabilir ama siyasi özne olamaz. Oysa bugün ihtiyaç duyulan şey, tam da bu öznelliktir: Kendi çıkarını tanımlayabilen, kendi halkını önceleyen, kendi sınırları kadar kendi onurunu da savunan bir Avrupa iradesi.
Sonuçta şu gerçeği yeniden hatırlamak zorundayız:
Hiçbir başkan, hiçbir yönetim, hiçbir küresel güç, diğer egemen devletlerin iradesi üzerinde mutlak hak sahibi değildir.
Dünya, tek merkezden yönetilecek bir imparatorluk sahası değildir. Her ülkenin tarihi, yükü, halkı ve geleceği kendine aittir. Ve bazen en doğru cümle, en yüksek sesle söylenen değil; en ağır sorumluluğu taşıyan cümledir:
Biz başkalarının savaşına mecbur değiliz.
Çünkü gerçek liderlik, dünyayı korkutmak değil, dünyaya istikrar sunmaktır.
Gerçek devlet aklı, yangını yaymak değil, onu söndürmenin yollarını aramaktır. Gerçek egemenlik ise ancak şu ilkeyle korunur:
Başkalarının hırsı uğruna kendi halkını ateşe atmamak.