NATO’nun Ortak Savunma İlkesi Bağlamında Üye Olmayan Devletlere Yönelik Askerî Angajman Tartışmaları: Türkiye’nin Kuralcı ve Stratejik Tutumu

Özet

Bu çalışma, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran bağlamında yaptığı açıklamalar üzerinden NATO’nun kurucu ilkeleri ile güncel siyasal söylemler arasındaki uyumsuzluğu incelemektedir. NATO’nun temelini oluşturan ortak savunma ilkesi, yalnızca üye devletlere yönelik silahlı saldırılar karşısında birlikte karşılık verilmesini öngörmektedir. Buna karşın, NATO üyesi olmayan İsrail’in bölgesel askerî uygulamalarıyla ittifakın ilişkilendirilmesi, ittifakın hukukî sınırlarının aşılması anlamına gelmektedir. Çalışma, Türkiye’nin bu bağlamdaki tutumunu uluslararası hukuk ve güvenlik çalışmaları bakış açısından ele alarak, NATO’nun savunma niteliğinin korunmasının önemini vurgulamaktadır. Türkiye’nin yaklaşımı, yalnızca ulusal çıkarların korunmasına değil, aynı zamanda ittifakın kurumsal meşruluğunun sürdürülebilirliğine katkı sunan bir tutum olarak değerlendirilmektedir.

Abstract

This study analyzes the inconsistency between contemporary geopolitical rhetoric and the founding principles of the NATO, particularly in light of statements made by U.S. President Donald Trump regarding Iran. NATO’s core principle of collective defense stipulates a joint response only in the event of an armed attack against member states. However, attempts to associate NATO with the regional military policies of non-member states such as İsrail represent a significant expansion beyond its legal and institutional boundaries. This paper examines Türkiye’s position through the lens of international law and security studies, emphasizing the importance of preserving NATO’s defensive character. Türkiye’s stance is evaluated as a principled and strategic approach that contributes not only to the protection of national interests but also to the sustainability of the alliance’s institutional legitimacy.

1. Giriş

Soğuk Savaş sonrası dönemde uluslararası güvenlik düzeni önemli dönüşümler geçirmiştir. Bu süreçte NATO, yalnızca bir savunma ittifakı olmanın ötesine geçerek farklı bölgelerde kriz yönetimi ve müdahale yeteneği geliştirmiştir. Ancak bu genişleme eğilimi, ittifakın kurucu ilkeleri ile uygulamaları arasında zaman zaman gerilim doğurmaktadır.

Son dönemde Donald Trump’ın İran ile yaşanan gerilim bağlamında NATO müttefiklerine yönelik eleştirileri, bu gerilimin güncel bir örneğini oluşturmaktadır. Özellikle NATO üyesi olmayan aktörlerle ilişkilerin ittifak düzeyine taşınmaya çalışılması, hukukî ve stratejik tartışmaları beraberinde getirmektedir.

2. NATO’nun Hukukî Çerçevesi ve Ortak Savunma İlkesi

North Atlantic Treaty, NATO’nun hukukî temelini oluşturmakta ve ittifakın sınırlarını açık biçimde tanımlamaktadır. Bu çerçevede Article 5, yalnızca bir üye devlete yönelik silahlı saldırı durumunda ortak savunma düzeneklerinin devreye gireceğini belirtmektedir.

Bu hüküm, NATO’nun bir “saldırı ittifakı” değil, açık biçimde “savunma ittifakı” olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla ittifakın, üye olmayan devletlerin askerî uygulamalarına doğrudan ya da dolaylı biçimde dahil edilmesi, bu temel ilkeye aykırılık oluşturmaktadır.

3. Üye Olmayan Devletlerle Askerî Angajman Sorunu

NATO’nun üye olmayan devletlerle ilişkileri, genellikle iş birliği ve görüşme düzenekleri üzerinden yürütülmektedir. Ancak bu ilişkilerin askerî angajmana dönüşmesi, ittifakın meşruluğunu tartışmalı hâle getirebilir.

Bu bağlamda İsrail’in bölgesel güvenlik uygulamalarının NATO çerçevesine dahil edilmesi yönündeki söylemler, ittifakın kurumsal sınırlarının zorlanması anlamına gelmektedir. Bu durum, uluslararası düzende güç siyasetinin ittifak düzenekleri üzerinden yeniden üretilmesine yol açabilir.

4. Türkiye’nin Kuralcı ve Stratejik Tutumu

Türkiye, NATO’nun kurucu üyelerinden biri olarak ittifakın savunma niteliğinin korunmasına özel önem vermektedir. Türkiye’nin, NATO’nun üye olmayan devletlerin askerî uygulamalarına dahil edilmesine yönelik mesafeli yaklaşımı, hem hukukî hem de stratejik temellere dayanmaktadır.

Bu tutum, International Law çerçevesinde ittifakın yetki sınırlarının korunmasını hedeflerken; Security Studies bakış açısından ise ittifak içi güvenin sürdürülmesine katkı sağlamaktadır. Türkiye’nin yaklaşımı, NATO’nun araç hâline getirilmesine karşı bir denge unsuru olarak değerlendirilebilir.

5. Tartışma

NATO’nun genişleyen rolü ile kurucu ilkeleri arasındaki uyumsuzluk, ittifakın geleceği açısından önemli bir mesele olarak öne çıkmaktadır. Donald Trump’ın söylemleri, bu uyumsuzluğu daha görünür hâle getirmiştir.

İttifakın, üye olmayan devletlerin bölgesel uygulamalarına eklemlenmesi, NATO’nun meşruluğunu zayıflatabilir ve üyeler arasında stratejik ayrışmalara yol açabilir. Bu durum, uzun vadede ittifakın bütünlüğünü tehdit edebilir.

6. Sonuç

Bu çalışma, NATO’nun ortak savunma ilkesinin korunmasının, ittifakın sürdürülebilirliği açısından yaşamsal öneme sahip olduğunu ortaya koymuştur. Türkiye’nin bu konudaki tutumu, yalnızca ulusal çıkarların korunması değil, aynı zamanda uluslararası hukukun ve ittifak kurallarının muhafazası açısından da anlamlıdır.

Sonuç olarak, NATO’nun üye olmayan devletlerin askerî uygulamalarına dahil edilmesine yönelik girişimlere karşı geliştirilen eleştirel yaklaşımlar, ittifakın kurumsal bütünlüğünü korumaya yönelik önemli bir katkı sunmaktadır.

Serdar Şahin

26 Mart 2026