Bu yaz Kazakistan ve Özbekistanı gezme fırsatı buldum. Çok yüksek bir Türk medeniyeti, edebiyatı, sanatı ile karşılaştım. İslam bilginleri, bilim adamları hep o topraklardan çıkmış. Ancak bu medeniyet uzun süre Rus tahakkümünde yaşamış. Peki neden ne olmuşta bağımsızlıklarını yitirmişler?
Şöyle tarihe bir baktım.
Buhara, Hive (Hiva) ve Hokand gibi Türk hanlıklarının Rus tahakkümüne girmesi 19. yüzyılın ikinci yarısında, Çarlık Rusyası'nın Türkistan'ı işgali sürecinde gerçekleşiyor.
Hokand Hanlığı
1865 yılında Taşkent Ruslar tarafından alındı.
1876: Hokand Hanlığı tamamen ilhak edildi ve Rusya'ya bağlandı.
Orta Asya'da Rusya'ya ilk tamamen katılan Türk hanlığıdır.
Buhara Hanlığı
1868: Rus ordusu Buhara'yı yenilgiye uğrattı.
1868'den sonra: Buhara, resmen bağımsız görünse de Rusya'nın himayesi (protektorası) altına girdi.
1920: Sovyetler tarafından tamamen ortadan kaldırıldı.
Hive (Hiva) Hanlığı
1873: Ruslar Hive seferini kazandı.
1873'ten sonra: Hive de Rus protektorası oldu (Buhara gibi).
1920: Sovyetler tarafından sona erdirildi.
Hokand → 1876'da doğrudan Rusya'ya bağlandı
Buhara → 1868'den sonra Rus himayesi
Hive → 1873'ten sonra Rus himayesi
Bu süreç, "Büyük Oyun" (Rusya–İngiltere rekabeti) bağlamında Rusya'nın Orta Asya'yı kontrol altına alma politikasının bir parçasıdır. Fakat Türkler neden yenildi?
Akla hiç direnmediler mi sorusu geliyor.
Direnişleri parçalı, geç ve yetersiz kaldı.
Neden genelde başarısız oldular?
1️⃣ Siyasi bölünmüşlük
Buhara, Hive, Hokand birbirine rakipti.
Ortak bir Türk/İslam cephesi kurulamadı.
Rusya "böl–yönet" uyguladı
2️⃣ Askerî geri kalmışlık
Ruslar: top, tüfek, disiplinli orduya sahipti.
Hanlıklar: çoğunlukla süvari, eski silahlar ve biraz da yönetimler zevk sefa içinde yaşıyor.
Bu durum çok büyük teknolojik fark getirmiş.
3️⃣ İç isyanlar ve taht kavgaları
Hokand Hanlığı iç karışıklıklar yüzünden çöktü
Ruslar bu isyanları bahane ederek müdahale etti
- Hokand
Ruslara karşı ayaklanmalar oldu
Ancak iç çekişmeler yüzünden 1876'da tamamen yıkıldı
- Hive
1873'te Ruslara karşı savaştı
Yenilince protektora olmayı kabul etti
- Buhara
1868'de ağır yenilgi aldı
Emir, tahtını korumak için Rus himayesini kabul etti
- Sonraki büyük direniş: Basmacı Hareketi (1916–1930'lar)
Sovyetlere karşı en ciddi Türk direnişi
Enver Paşa da katıldı
Uzun sürdü ama sonunda bastırıldı
Tarih direniş vardi diyor ancak birlik yoktu, teknoloji ve örgütlenme geriydi ve Rusya çok sistemli ilerliyor.
Hatta bu süreçte Karsda 40 yıl Rus hakimiyetinde kalıyor. Orta Asyadaki Rus tahakkumü Anadoluyu da uzun süre tehdit ediyor. Tarih derslerle dolu.
1877–1918 arasında Rusya'ya bırakılan yerler
Bunlara "Elviye-i Selâse" (Üç Sancak) denir:
Kars
Ardahan
Batum (bugün Gürcistan'da)
I. Dünya Savaşı sırasında (1914–1918) Rus ordusu Doğu Anadolu'ya ilerledi:
Erzurum
Erzincan
Bayburt
Muş
Bitlis
Van
1917 Bolşevik Devrimi'nden sonra Ruslar çekildi, bolgeyi Ermenilere biraktılar. Ve sonrasında bu bölgelerde Ermeni çeteleriyle çok ağır çatışmalar yaşandı
.
Günümüzde yaşananlara, yapılan gezilere tarih penceresinden de bakmak gerek. 2 bölüm Kazakistan,12 bölüm Özbekistan programı hazırladım. Şu an TV lerde ve Youtube kanalımda yayında. Sadece gezmedik, taihi açıdan da Ata topraklarına baktık. Umarım beğenirsiniz.
Doç .Dr. Devrim Alkaya
İnş.Yük.Müh.& TV Programcısı
Kültürel Miras Uzmanı